किंमत

किंमत म्हणजे एखाद्या वस्तू किंवा चीजेचे मुल्य. मग ती वस्तू कोणतीही असो. सजीव, निर्जीव, द्रुष्य- अद्रुष्य. यापैकी काही ही असो. मुल्य म्हणजे मोल.

पण ही किंमत कोण आणि कशी ठरवत असेल. किंवा एखाद्या वस्तू ची जी किंमत लावली गेली आहे ती योग्य आहे का? वस्तू च्या किंमती वर नियंत्रणासाठी शासनाचा एक विभाग कार्यरत असतो.

पण माझ्या माहिती प्रमाणे ती वस्तू तयार करण्यासाठी लागणारा कच्चा माल, वाहतूक खर्च, कर्मचारी खर्च, फायदा, इ. बर्याच बाबींचा विचार करून त्या वस्तू चे मुल्य ठरविण्यात येते.

पण अशा काही गोष्टी असतात ज्यांचे मुल्य ठरविणे अवघड असते. जसे एखादी व्यक्ती, त्याचा स्वभाव, त्याने दिलेली सेवा,इ. यांचे मुल्य किती असावे हे ज्याच्या त्याच्या विचारशैलीवर अवलंबून असते.

प्रेमाला काही मुल्य आहे का? नाही ते तर अमुल्य आहे. आईने मुलांवर प्रेम करण्यात काय हो मुल्य? बाबांचे आपल्या मुलांवर छुपे प्रेम त्याचे काय हो मोल? मानले आहे नाही तर नाही. लहानपणी आई किंवा वडील गेले कि त्या प्रेमाची किंमत कळते. तेव्हा ते अनमोल असते.

लग्न होऊन जेव्हा लहान बाळ आजारी पडते आणि दोन्ही नवरा बायको नौकरी करतात तेव्हा आई वडील आठवतात आणि तेव्हाच त्यांच्या अस्तित्वाचे मुल्य कळते.

तात्पर्य असा कि एखाद्या वस्तू अगर व्यक्तीचे मुल्य तिचे अस्तित्व नसल्यावर कळते.

Advertisements

देव मानुस

सांगली कोल्हापूर परिसरात पुराचे थैमान सुरू होते. सर्व दूर हाहाकार माजला होता. जणुकाही सागरच अवतरला होता अशी अवस्था झाली होती.

त्याच वेळी सोश्यल मिडिया वर काही पोस्ट वायरल झाल्या होत्या. “सर्व ठिकाणी पूराचे पाणी भरले आहे पण ३३कोटी देवांपैकी कोणीही मदतीला आले नाही” अशा आशयाची पोस्ट होती.

माझ्याकडे ही आल्या, वेगवेगळ्या ग्रुप वरून काही खाजगीवर. अशाच एका मित्राला मी प्रतिप्रश्न केला कि “पूरात अडकलेल्यांना मदतीला जे सामाजिक कार्यकर्ते, सेनेचे जवान,एन.डी.आर.एफ. चे जवान, प्रशासकीय अधिकारी धावून आले त्यांना कोण म्हणायचे.” हे जे अडीअडचणीत मदतीला धाऊन येतात हे त्या परमेश्वराचे दूतच असतात मित्रांनो. देवाने तो आहे हे सिद्ध करण्यासाठी स्वतः अवतरणे आवश्यक नसते. तो कुठे कुठे जाणार? कोणत्याही रूपात आपल्याला मदत मिळाली की झाले. देव कोणत्या न कोणत्या रूपाने मदतीला धावून येतोच.

पण तरी ही एक प्रश्न अनुत्तरित राहतोच. तो असा कि ” मग जी लोकं मरण पावली त्यांना का मदत मिळाली नाही. तेव्हा का देव धाऊन आले नाहीत?”

याबद्दल मतभिन्नता असू शकते.

पण माझ्या मते या जगात आलेल्या प्रत्येक जीवाला एकदा जावेच लागते. कोणाला आज, कोणाला उद्या किंवा कोणाला परवा. कोणीही अमरत्व घेऊन आलेले नाही.

तरी ही एक उपप्रश्न पडतोच. तो असा कि ह्यालाच का देवाने मदत देऊ केली त्याला का नाही? माझ्या मते देव सुद्धा प्राधान्यक्रम ठरवत असावेत. मग हा क्रम कशाच्या आधारावर ठरवला जात असणार? नाव, गाव, वय या गोष्टीचा काही संबंध नाही. मग राहिले एकच “काम”. म्हणजे चांगले किंवा वाईट काम. अर्थात चांगले म्हणजे पुण्ण्याचे आणि वाईट म्हणजे पापाचे. अर्थात हे माझे मत आहे. याच्यात ही दुमत असू शकते. असू शकते नाही मी म्हणतो असायलाच पाहिजे.

याला आणखी एका नजरेने पाहता येईल. ज्याची वेळ आली/ घटका भरली तो गेला.

ते काही ही असो.

पण हे मात्र नक्की कि जेव्हा जीवना- मरणाचा प्रश्न येतो तेव्हा जर कोणी मदतीला धावून आले आणि प्राण वाचविले तर तो आपल्यासाठी देव/ देवदूतच ठरतो.

असू देत. पण अनुभव आल्याशिवाय ते कळत नाही हे ही तितकेच खरे.

नाही तर ती माऊली होडीत बसल्यावर प्राण वाचविणार्या सैनिकांच्या पाया पडली तसती. हा व्हिडीओ त्याच वेळी वायरल झाला होता. नेशनल नेटवर्क वर सुद्धा दाखवला गेला होता.

गंभीर अपघातानंतर उचलून इस्पितळात घेऊन जातो तो देवदूत.

गंभीर आजारातून जे डॉक्टर प्राण वाचवतात ते देवदूत.

जटिल शस्त्रक्रिया पार पाडून प्राण वाचविणारे शल्यचिकित्सक/ सर्जन हे देवदूत.

यामुळेच तर या म्हणी प्रचलित झाल्या नाहीत न:

“देव तारी त्याला कोण मारी”

“जाको राखे साईयाँ मार सके न कोई.”

वैरत्व…

आपले पूर्वज फारच अभ्यासु आणि हुशार होते असे मला वाटते. कित्येक वर्षांच्या अभ्यासानंतर त्यांनी ज्योतिष शास्त्र, खगोलशास्त्र तयार केले असावे. तसेच म्हणी सुद्धा कित्येक वर्षे मानसाची मानसिकता व स्वभावाचा अभ्यास करून तयार केल्या असाव्यात. आज ही जून्या काळातील म्हणी जशाच्या तशाच लागू पडतात. तीळमात्र ही फरक पडत नाही. म्हणजे याचा असा ही अर्थ नाही का होत कि मनुष्य हजारो वर्षे लोटली, प्रगत होत गेला पण त्याच्या मुळ स्वभावात काहीच बदल झाला नाही.

आता ही म्हण बघा, ” दूरून डोंगर साजरे” किंवा हिंदीत म्हण आहे “ककक ” डोंगर लांबून किती सुंदर दिसतो आणि जवळ गेल्या वर काय होते? दोनच मिनिटात कंटाळा येतो. अस प्रत्येक बाबतीत होते. पूर्वी एक जाहिरात यायची टि.व्हि.वर “भला उसकी कमीज मेरी कमीज से सफेद कैसी? ” बस, असच सर्वांना वाटत असत. आपल्या जवळ असलेली वस्तू कधीच आवडत नाही. तशीच वस्तू दुसर्याच्या हातात असेल तर ती मनमोहक वाटते. बर हे मोठ्यांच्या बाबतीत होते असे नाही. अगदी लहान बाळाला सुद्धा असेच वाटते. जीवित प्राण्यांचा मुळ स्वभाव असाच असतो. सदा असमाधानी.

यातून वैर ही निर्माण होते. बर हे वैर कोणाशी आणि कारण तरी काय? क्षुल्लक कारणावरून सुद्धा वैर होते. पुष्कळ वेळा हे वैर जीवावर सुद्धा बेतलेल ऐकायला मिळते. सख्या भावा- बहिणी मधे सुद्धा वैर असते.

या वैराला काही सीमाच नसते. जसे भावा-भावात, शेजार्यांमधे, गटागटात, गल्ली-गल्लीत, गावा-गावात, शहरा-शहरात, राज्या-राज्यात, देशा-देशात, देशांच्या गटागटात, शेवटी महाद्विपांमधे. या सर्वांवरून एक दिसते दोन शेजारी आपसात वैरी असतात. मानवच नव्हे प्राणी किंवा वनस्पती यांच्या मधे ही हे वैरत्व दिसून येते.

म्हणजे जीवंत जीवाला जोपर्यंत चांगले चाललेले असते तोपर्यंत ठिक जेव्हा ठिणगी पडली कि संपले. दोघे असे वागणार कि त्यांचा जन्म वैरी म्हणून झाला आहे असे वाटते. एकालाही दुसरा जीव सुखी असलेला बघवत नाही. आणि म्हणून तो काही न काही कुरापती काढतो. जो थोडा समंजस किंवा कमजोर किंवा शोषिक असतो तो निमुटपणे सहन करतो. त्यामुळे तो आणखी वरचढ होत जास्त खुरापती काढतो.

आपल्या गावात रहाणारे सख्खे शेजारी येथे भांडतात पण तेच जेव्हा शहरात किंवा इतर राज्यात किंवा इतर देशात भेटतात न तेव्हा अगदी जीवलग मित्र वाटतात. त्यांची गळाभेट तर विचारुच नका अस वाटत मागच्या जन्मापासून भेटले नसावेत बिचारे. तेव्हा त्यांच्या कडे बघून ते हाडाचे वैरी आहेत असे कोणालाही वाटणार नाही.

पण जेव्हा ते परत आपल्या देशात येतात न तेव्हा एकदुसर्याकडे पहात सुद्धा नाहीत.

मी जेव्हा जपानमध्ये गेलो होतो तेव्हा आम्ही रविवारी एके ठिकाणी उभे होतो तेव्हा एक भारतीय आला आणि काही मदत करू का असे आपुलकी ने विचारले. बरेच भारतीय भेटले होते. छान ओळखी झाल्या. पण नंतर नाही भेटलो.

मल्टिपरपज् मास्क…

शहरात फिरतांना जर एखाद्या घाणेरड्या जागे जवळून आपण गेलो तर नाकाला रुमाल गुंडाळून जातो किंवा कपड्याने नाक घट्ट धरून तरी पुढे निघून जातो. ते का? तर मुख्य कारण असते तो घाणेरडा वास किंवा दुर्गंधी. दुसरे कारण असते त्या घाणी मधील किटाणू आपल्या शरीरात प्रवेश करु नये.म्हणजे या दोन कारणांपासून आपले संरक्षण करण्यासाठी आपण तोंडाला कपडा किंवा रूमाल बांधतो. हे सर्वसामान्य मानसाचे झाले. पण थोडे मोठे म्हणजे सम्रुद्ध लोकांचे झाले तर ते कपडा/ रुमाल वापरणे योग्य वाटत नाही म्हणून त्यांना मास्क वापरायला दिला जातो.

आता हे मास्क वापरण्याचे मुख्य कारण माझ्या मते आपले स्वतः चे घाणी पासून रक्षण करणे हे होय.

पण प्रदूषणापासून स्वतः च्या सूरक्षेसाठी सुद्धा हेच मास्क वापरता येते.

याचप्रकारे रूग्णालयात गेल्यावर आजारपणापासून आपल्या स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी सुद्धा हाच मास्क आपण वापरु शकतो. त्यामुळे तेथे प्रत्येकाच्या तोंडाला मास्क दिसायला हवा पण तसे दिसून येत नाही. कारण आपण तंदरुस्त असतो. आणि रुग्णांपैकी सुद्धा प्रत्येक रुग्ण असा नसतो ज्याला लगेच आजाराची लागण होईल. ज्याची प्रतिकारशक्ती कमी झालेली असते अशा रुग्णाला विषाणूपासून संरक्षण आवश्यक असते.

मास्क

तरी ही एक गोष्ट लक्षात येते की शल्य चिकित्सा कक्षेत (मित्रांनो, शुद्ध मराठी शब्द अर्थ लक्षात आला नसेल तर सांगतो, ऑपरेशन थिएटर) प्रवेश करतांना प्रत्येक व्यक्ती ला मास्क लावावा लागतो.

जेव्हा मला शल्यचिकित्सा कक्षेत घेऊन जात होते तेव्हा मला मास्क बांधण्यासाठी दिला आणि माझे विचारचक्र सुरू झाले.

ऑपरेटिंग थिएटरमध्ये प्रवेश करतांना का मास्क वापरला जात असावा. ऑपरेशन थिएटरमध्ये बाजूला वेटिंग रुममध्ये थिएटर रिकामे होण्यासाठी वाट पाहावी लागते. तरी त्या रुग्णालयात १५-२० तरी ऑपरेशन थिएटर असावेत असा मी कयास केला मला घेऊन जात असलेल्या थिएटर च्या नंबरवरून. कदाचित माझे चुकीचे ही असू शकते. पण आपला मुख्य मुद्दा “मास्क” हा आहे.

तर ऑपरेशन थिएटर मधे मास्क वापरण्याचे कारण अगदी विरुद्ध आहे असे मला दिसून आले. तेथे आपण आपल्या संरक्षणासाठी मास्क वापरत नसून तेथील वातावरण आपल्या शरीरातील विषाणूंनी प्रदुषित होऊ नये म्हणून मास्क वापरतो. तेथील अंतर्गत वातावरण कायम स्टर्लाइज केलेले असते त्यामुळे तेथे बाहेरून येणाऱ्या किटाणूंचा प्रादुर्भाव होण्यापासून संरक्षण आवश्यक असते.

तसेच रूग्णाच्या शरीरावर शस्त्रक्रिया केली जात असल्याने ते शरीर अर्थात शल्यचिकित्सा होत असलेला शरीराचा अंतर्गत भाग उघडला जात असतो तेव्हा त्याच्यावर बाह्य विषाणूंनी प्रभाव करु नये म्हणून.

तसेच ऑपरेशनच्या क्लिष्टतेनुसार मला वाटते व्हेंटिलेटरवर सुद्धा ठेवले जाते. तशा परिस्थितीत रुग्णाची प्रतिकार शक्ती कमी होत असावी म्हणून मास्क वापरला जात असावा. मला आत घेऊन गेले तेव्हा लावला होता टेबलवर काढून टाकला हे मला आठवते.मला व्हेंटिलेटर लावणार अशी कल्पना दिली होती डॉक्टरांनी.

श्रद्धा

मला वाटते श्रद्धा ही कोणाची कोणावरही असु शकते. कोणाची देवावर, तर कोणाची गुरूवर, तर कोणाची आई-वडिलांवर इ.इ.

श्रद्धा ही जीवापाड केली जाते. त्यात कोणतेही प्रलोभन नसते. ज्याच्यावर श्रद्धा आहे त्याला ही कसला मोह नसतो किंवा ज्याची श्रद्धा आहे त्याला ही आपल्या श्रद्धेय कडून काही अपेक्षा नसते.

वारकरी हा असाच श्रद्धाळू. विठ्ठलावर निस्सीम प्रेम करणारा, सैकडों किलोमीटर चा प्रवास पायी करणारा. असा हा वारकरी. त्याचे देवाकडे काही ही मागणे नसते किंबहुना तो तशी अपेक्षा ही व्यक्त करित नाही. फक्त आपल्या विठ्ठलाच्या भक्तीत मग्न होऊन चालणे बस इतकेच.

बर असे ही नाही कि जितके वारकरी असतात ते धनाढ्य असतात. सर्व बिचारे सर्वसामान्य गरीब घरातील असतात. तरी ही ते देवाला काही मागत नाही किंवा देव ही त्यांना काही देत नाही. पण असे म्हणता येणार नाही कारण जो देवाची भक्ती करतो तो मनाने सुखी असतो.

आपल्याला देवळातून एखादा बाहेर पडताना दिसला की आपण लगेच विचारतो काय मागितले देवाकडे?

पण असे असते का? तर उत्तर आहे नाही. आपली ती समजूत असते कि देवाची पूजा करणारा नेहमी पूजा करतांना देवाला काही तरी मागतोच. काही नाही तर देवा मला सुखी ठेव हे तरी तो मागतोच. पण वारकरी तसी कसलीही अपेक्षा उराशी बाळगून नसतो.

उत्तर भारतात प्रसिद्ध “कावडिया” हा ही असाच एक संप्रदाय. महादेवावर निस्सीम प्रेम करणारा भक्त. देवाकडून कोणतीही अपेक्षा न ठेवता शैकडो किलोमीटर पायी चालत असलेला हा महादेवाचा भक्त. परवा टि.व्हि.वर पाहिले एक भक्त लोटांगण घालत जात होता. त्याला पत्रकाराने प्रश्न विचारला तु काय मागण्या साठी एव्हढा खडतर प्रवास करतोय. तर त्याने उत्तर दिले “काही नाही. बस देवावर श्रद्धा आहे.”

पत्रकाराने त्याला विचारले “एवढा मोठा. प्रवास तु असे लोटांगण घालत करू शकशील का?”

“देवावर श्रद्धा आहे. निश्चितच करणार.”

असे हे देवाचे भक्त. कोणालाही देवाकडून कसलीही अपेक्षा नाही. “ठेवीले अनंते तैसेचि रहावे मनी असु द्यावे समाधान”

एकटेपणा

पूर्वी खेड्यात राहणाऱ्या लोकांना एकटेपणा कधी जाणवत नसायचा. लहान मोठे सर्व आपापल्या मित्रांसोबत गप्पा गोष्टी किंवा खेळा मधे रमलेली असत.

पण आता परिस्थिती बदलेली आहे. मुळात खेडी अक्षरशः ओस पडली आहेत. सर्व नौकरी धंदा मिळण्यासाठी शहराकडे धाव घेत आहेत. त्यामुळे उरलेल्यांना एकटेपणाची जाणिव होते. इकडे शहरात गर्दी खूप वाढली आहे. पण तरीही प्रत्येक जण एकटाच आहे.

इमारतींच्या जंगलात माणस आहेत पण माणूसकी नाही. कोणी कोणाशी बोलत नाही. खेळत नाही. सर्व आपल्या मोबाईल किंवा टि.व्हि. च्या विश्वात मग्न असतात. अहो, ह्या मोबाईल नावाच्या ईडियट ने व त्यातील व्हाट्सएपने स्री- पुरुष, मुल-मुली सर्व कसे वेडे झाले आहेत. घराघरात मानसं असतात पण एक दुसर्यासोबत बोलायला कोणालाही वेळ नाही. ‘डायनिंग टेबलवर जेवणासाठी बसलेले नवरा बायको भाजी वाढ म्हणून व्हाट्सएपवर मेसेज पाठवून सांगतात’ असा विनोद व्हाट्सएपवरच फिरत असतो. ही परिस्थिती आहे सध्या. घरातल्या घरात गुड मॉर्निंग गुड ईव्हनिंग हे तोंडाने न बोलता व्हाट्सएपच्या माध्यमातून होते. आहे की नाही गंमत. एकटेपणा असून नसल्यासारखा आहे हा. व्हाट्सएपचे वेगवेगळे ग्रुप तयार झालेले आहेत बघा. जसे, बालवाडीतील वर्ग मित्रांचा ग्रुप, शाळेतील मित्रांचा ग्रुप, कॉलेज मधील मित्रांचा ग्रुप, कॉलेज मधील एका बेचचा ग्रुप, एका कुटुंबातील सदस्यांचा ग्रुप, समाज बांधवांचा ग्रुप, नोकरीनिमित्त एकत्रित प्रवास करणाऱ्यांचा ग्रुप त्यात ही रिक्षाने, बसने वा रेल्वेने एकत्रित प्रवास करणारे वेगळे. इ.इ. असे ग्रुप तयार झालेले आहेत. असे ग्रुपीजम होणे म्हणजे समाजाचे विभाजन होणे आहे का? हा मोठा प्रश्न आहे. या २१ व्या शतकात मानसांनी एकत्र राहणे आवश्यक आहे कि असे वाटून घेणे योग्य आहे हा गहन चिंतनाचा विषय आहे मित्रांनो.

अहो, मुलांना खेळायला ही वेळ मिळत नाही. इतकेच काय शाळेमधे ही असे ग्रुपीजम झाले आहे. वर्ग सरांनी विद्यार्थ्यांचा तयार केलेला ग्रुप, वर्ग मित्रांचा ग्रुप, वर्ग मैत्रिणींचा ग्रुप, इ.इ.

आणि विशेष म्हणजे इतके सर्व असून ही मानूस हा एकटाच आहे. त्याला सतत एकटेपणाची जाणिव होत असते.

काय वाटते? काय कारण असेल या एकटेपणाचे??

विचार करा.

——–

——–

-.-.-.-.-.

अहो, काय झाले आहे कि आपला मेंदू छोटासा. हजारो लोकं, त्यात हजारो ग्रुप. इतक्या लोकांबद्दल विचार करणे, प्रत्येकाशी संवाद साधने कसे शक्य आहे. मग चला कमीतकमी व्हाट्सएपवरच बोलू या असे होते. त्यात ही इतका वेळ जातो कि खाजगी काम राहून जातात. म्हणून मनुष्य अबोल झाला आहे.

निखळ मैत्री

आज जागतिक मैत्री दिवस साजरा केला जातो आहे मित्रांनो. गंमत आहे न. आपण एक दुसर्याला काय मित्रा? कसा आहेस? म्हणायचे आणि मैत्री दिवस ही साजरा करायचा.

अमेरिकेने 1935 पासून दरवर्षी ऑगष्ट महिन्याच्या पहिल्या रविवारी हा दिवस साजरा करायला सुरुवात केली. आणि आता जग भरात हा दिवस साजरा केला जातो.

माझ्या मते जेव्हा खरे नाते, खरे प्रेम हे कमी व्हायला लागते न तेव्हा आपल्याला त्याची आठवण करून द्यावी लागते. हल्ली तसेच झाले आहे. खरे प्रेम दुर्मिळ झाले असल्याने वर्षातून एकदा तरी आपण ते नातं जगू या म्हणून त्या नात्याच्या नावाचा तो दिवस साजरा केला जात असावा असा माझा तरी समज आहे. खर कारण वेगळ असू शकत.

मदर्स डे, फॉदर्स डे, फ्रेंडशिप डे, डॉटर्स डे, इ.इ. जवळजवळ दररोज कुठलातरी दिवस जागतिक स्तरावर साजरा होत असतो. पूर्वी अस काही नव्हते हो. आई शिवाय घरातल पान हलत नव्हते म्हणजे रोजच मदर्स डे असायचा की राव.

असो. आज मैत्री दिवसाच्या निमित्ताने विविध संदेश प्राप्त झाले त्यातील एक मनभावन वाटला. मनाला बालपनात ओढून घेऊन गेला. म्हणून हा प्रपंच. तुम्ही ही पहा आणि एक फेरफटका मारून टाका आपल्या बालपणाच्या विश्वात.